„Literackie serce Europy Środkowej bije w tym roku na wschodzie” – tak tegoroczną finałową siódemkę podsumował Andrej Chadnowicz, przewodniczący jury Angelusa. I faktycznie, spośród siedmiu książek zakwalifikowanych do finału, dwie są autorstwa pisarki i pisarza z Ukrainy (Julii Iluchy i Serhija Żadana), jedną napisał autor białoruski (Uładzimier Arłoŭ). Książka polska – pióra Joanny Czeczott – traktuje z kolei o Kazachstanie.
Klucz geograficzny to jeden ze sposobów, w jaki możemy przyglądać się każdego roku nominowanym książkom. Innym jest odczytywanie nominacji przez pryzmat pozycji, jaką dany pisarz czy pisarka osiągnęli w swoim kraju, czy nawet na arenie międzynarodowej. Bo Angelus równie często odkrywa dla czytelników twórców jeszcze nieznanych, jak i honoruje tych bardzo już zasłużonych. Patrząc na tegoroczną siódemkę według tego klucza, w pierwszej kolejności rzucają nam się w oczy dwa nazwiska – Georgi Gospodinow z Bułgarii, laureat Bookera, oraz Serhij Żadan. Obaj autorzy w przeszłości otrzymali już Angelusa, w swoich krajach cieszą się statusem literackich gwiazd pierwszej wielkości, ich nazwiska pojawiają się także na giełdzie potencjalnych laureatów Nagrody Nobla. Autorką bestsellerową w Czechach jest Kateřina Tučková, najlepszą książką prozatorską 2021 roku w Serbii wybrane zostały Dzieci Mileny Marković. Uładzimier Arłoŭ z Białorusi poza licznymi wyróżnieniami krajowymi ma w dorobku także przyznawaną w Gdańsku nagrodę Europejski Poeta Wolności. A polska reporterka Joanna Czeczott otrzymała Nagrodę Kościelskich za Petersburg. Miastu snu.
Ale czy pisarskie portfolio nominowanych może sugerować ostateczne rozstrzygnięcia? Dwadzieścia poprzednich edycji Angelusa dowiodło, że nie sposób dopatrzyć się takiego przełożenia. Pamiętamy lata, kiedy przepadali murowani faworyci, a jury wybierało książki nieoczywiste. Ale były też takie, kiedy wszystko układało się zgodnie z „przewidywaniami”. „Staramy się pamiętać, że wybieramy książkę roku, nie nagradzamy autorek i autorów za całokształt twórczości. Choć oczywiście ciężko jest daną książkę wyjąc z pewnego kontekstu” – mówi zasiadająca w jury Dobrawa Lisak.
Oto jak prezentują się tegoroczne nominacje:
- Uładzimier Arłoŭ, Tańce nad miastem. Trzy opowieści, tłum. Bohdan Zadura, Państwowy Instytut Wydawniczy (Białoruś)
- Joanna Czeczott, Cisza nad stepem. Kazachstan i pamięć o Rosji, Wydawnictwo Czarne (Polska)
- Georgi Gospodinow, Ogrodnik i śmierć, tłum. Magdalena Pytlak, Wydawnictwo Literackie (Bułgaria)
- Julia Ilucha, Moje kobiety, tłum. Katarzyna Fiszer, Wydawnictwo KEW (Ukraina)
- Milena Marković, Dzieci, tłum. Dorota Jovanka Ćirlić, Wydawnictwo Warstwy (Serbia)
- Kateřina Tučková, Bílá Voda, tłum. Julia Różewicz, Wydawnictwo Afera (Czechy)
- Serhij Żadan, Arabeski, tłum. Michał Petryk, Wydawnictwo Czarne (Ukraina)
Powyższego wyboru dokonało jury w składzie: Andrej Chadanowicz (przewodniczący), Bernadetta Darska, Dobrawa Lisak, Jerzy Madejski, Paulina Małochleb, Tomasz Mizerkiewicz i Maciej Robert.
Do Nagrody Angelus zgłaszać można polskie wydania książek z 23 krajów – Nagroda pełni więc ważną rolę popularyzatorską, a wiele laureatek i laureatów zyskało u nas sporą rozpoznawalność i wierne grono czytelniczek i czytelników. Wśród nich wymienić można m.in. Oksanę Zabużko czy nominowanych w tym roku Georgiego Gospodinowa oraz Serhija Żadana. Z kolei Swietłana Aleksijewicz odebrała swojego Angelusa cztery lata przed literacką Nagrodą Nobla. „Jestem przekonany, że w gronie tegorocznych nominowanych także są przyszli laureaci Nagrody Nobla” – mówi Andrej Chadanowicz.
Rozstrzygnięcia zapadną 17 października we Wrocławiu podczas uroczystej gali. Ta będzie elementem Bruno Schulz. Festiwalu, w trakcie którego odbędą się też czytania fragmentów nominowanych książek i dyskusja z udziałem tłumaczek i tłumaczy. Podczas gali z zespołem Karbido wystąpi Jurij Andruchowycz, ukraiński prozaik i poeta, pierwszy laureat Angelusa z 2006 roku.
Autorka bądź autor zwycięskiej prozy może liczyć na gratyfikację finansową w wysokości 150 tys. zł (co czyni Angelusa pod względem finansowym najwyższym wyróżnieniem literackim przyznawanym w Polsce), ponadto nagrody w wysokości 5 tys. zł otrzymują wszyscy autorzy i autorki, których książki dotarły do finału. Dla tłumaczki bądź tłumacza nagrodzonej książki przewidziana jest nagroda w wysokości 40 tys. zł (w przypadku wygranej książki oryginalnie napisanej po polsku jury wskaże najlepszy przekład). Pulę angelusowych wyróżnień uzupełnia Nagroda im. Natalii Gorbaniewskiej – upamiętniająca pierwszą przewodniczącą jury Angelusa. O tym, w czyje ręce trafia, decyduje publiczność w internetowym głosowaniu (oddając głosy na książki z finałowej siódemki). Laureat lub laureatka plebiscytu otrzymuje zaproszenie na rezydencję literacką we Wrocławiu. W tym roku sierpień we Wrocławiu spędziła estońska pisarka Leelo Tungal.
Biuro Literackiej Nagrody Europy Środkowej Angelus: Wrocławski Dom Literatury
Fundator: miasto Wrocław